III Tydzień Refleksji nad Kulturą Duchową (24-29 kwietnia 2017)

Temat: Duchowy wymiar sztuki pustynia

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Podobnie jak w zeszłym roku, tegoroczny Tydzień Refleksji rozpoczęło działanie naszych młodych – wolontariuszy. Tym razem był to pokaz improwizacji („Improwizacja – duch przygody i przygoda ducha”). Ważnym wnioskiem na temat sztuki, który można było wyciągnąć na podstawie tego rodzaju doświadczenia, jest dostrzeżenie wagi inteligencji twórczej, otwartości na bodźce i roli interakcji pomiędzy twórcą i otaczającymi go ludźmi. W improwizacji cechy te są szczególnie mocno wyeksponowane, ale warto pamiętać o ich znaczeniu także w przypadku innego rodzaju działań artystycznych.

DSC_0040(1)

 

 

 

DSC_0094

 

 

 

 

 

 

 

 

Improwizacja ma w sobie silny pierwiastek ludyczny, zabawowy. W inny zupełnie ton (liryczny) uderzyła kolejna nasza propozycja – „Poetycki Bulwar Sztuki”. Zdecydowaliśmy się po raz pierwszy zaproponować Toruniowi akcję wprowadzenia poezji w przestrzeń miasta. Wiersze przez cały tydzień wyświetlane były na specjalnym ekranie na szybie CSW od strony Bulwaru Sztuki. Każdego wieczoru po zapadnięciu zmierzchu można było przeczytać inne teksty – poetów od starożytności po współczesność (ich antologia w zakładce „Świat zacytowany””). Ich dobór związany był w jakiejś mierze z tematem Tygodnia, a niekiedy też z wydarzeniami konkretnego dnia (np. przy finale mandali wyświetlane były haiku).

DSC_0081

 

 

 

DSC_0089(1)

 

 

 

 

 

 

 

Jeśli mamy bowiem mówić o duchowym wymiarze sztuki, to… cóż lepiej ten wymiar „ucieleśnia” od poezji? Może jeszcze muzyka. My wybraliśmy poezję. Pokazanie jej w przestrzeni publicznej wynika z przeświadczenia, że poezja uczy bardziej subtelnego podejścia do rzeczywistości. W społeczeństwie, które ulega coraz silniejszej polaryzacji ideowej (a polaryzacja zawsze bazuje na uproszczeniach) warto bowiem powracać do poezji, która z natury rzeczy dostrzega niuanse i paradoksy. Uczy nieoczywistości i niejednoznaczności zjawisk.

DSC_0079

 

 

 

DSC_0104

 

 

 

 

 

Już pierwszego dnia Tygodnia Refleksji rozpoczęło się w Centrum Sztuki Współczesnej sypanie przez profesor Ewę Pełkę mandali – czyli działanie artystyczne zainspirowane duchowością (w tym przypadku formą działań plastyczno-performatywnych znanych z praktyk ascetyczno-filozoficzych mnichów buddyjskich). Kilkoro z nas (Iga, Asia, Edyta, Agnieszka) sypało tę mandalę razem z artystką – milcząc lub podejmując egzystencjalne tematy. Akcja trwała trzy dni i zakończyła się dosypaniem ostatnich ziarenek pigmentu wymieszanego z piaskiem przez szersze grono – uczestników Forum Młodych Humanistów. DSC_0105

 

 

 

 

 

Mogliśmy doświadczyć też momentu niszczenia mandali w chwilę po jej powstaniu. DSC_0216(1)DSC_0202(1)

Działanie to uświadomiło nam, że sztuka w znacznej mierze jest tańcem rytualnym człowieka wokół fenomenu chwilowości. Stanowi ona wyraz naszego zachwytu nad pięknymi chwilami, próbę ich zatrzymania, ale bywa też formą ekspresji naszego przerażenia i naszej niezgody na przemijanie. Jest również próbą nadania sensu istnieniu w obliczu przemijania. Stara się także (tak jak mandala) oswoić nas z jego nieuchronnością.  I to między innymi chyba można uznać za specyficzną sferę jej duchowego oddziaływania.

DSC_0040We wtorkowy wieczór odbyła się w Centrum Sztuki Współczesnej nasza debataCzy artysta ma duszę?” na temat duchowego wymiaru sztuki. Tym razem zaproszonymi „ekspertami” byli: prof. Wojciech Kudyba (poeta i literaturoznawca) oraz reżyser filmowy (Krzysztof Zanussi). Interesującą nas podczas tej debaty relację pomiędzy kategorią „duchowości” a kategorią „sztuki” da się rozpatrywać na co najmniej trzy sposoby. Możemy mówić bowiem o duchowości w sztuce (rozumiejąc ją wówczas jako obecność pierwiastków duchowości religijnej w działaniach artystycznych); możemy jednak też zainteresować się duchowym aspektem sztuki (odróżnianym od jej aspektu materialnego i technologicznego, podkreślając wówczas na przykład jej zawartość ideową, czy stojące za nią doktryny artystyczne); wreszcie możemy zastanawiać się nad specyfiką duchowości artystycznej (porównywanej na przykład z duchowością religijną).

Nie sposób było w pełni zgłębić wszystkie te zagadnienia podczas naszej rozmowy, ale mamy nadzieję, że zasialiśmy ziarno refleksji w nas samych i w słuchaczach debaty. Pojawiły się w naszej rozmowie różne tropy, pytania i sugestie. Krzysztof Zanussi zwrócił uwagę m.in. na to, że czas najwyższy wyjść z „mroków oświecenia” i przywrócić kulturze świadomość wagi Tajemnicy. Wskazał to jako ważne wyzwanie dla sztuki współczesnej. Prof. Kudyba natomiast zauważył m.in., że sztuka, choć potrafi dostarczyć wielu doznań o charakterze duchowym,  nie jest w stanie  zastąpić religii, gdyż nie może ofiarować nam ani osobowej relacji z transcendencją, ani zbawienia.

Podczas debaty nie udało nam się w satysfakcjonujący sposób odpowiedzieć na wszystkie ważne dla tego tematu pytania. Niemniej wyłoniła się w jej trakcie interesująca kategoria współczesnego artysty, który ze względów duchowych, w obliczu istniejących tendencji tzw. poprawności politycznej,  skazany jest na społeczną marginalizację – kategoria artysty pustyni.  Warto byłoby też dodać, że istnieje pewien zakres działań artystycznych, który zbliża sztukę do religii – mianowicie zdolność do oddawania (sakralnego zdaniem Rudolfa Otto) przeżycia grozy i piękna istnienia (tremendum et fascinans). Nie zdołaliśmy o tym pogadać. A szkoda…

DSC_0029DSC_0021

 

Następnego dnia ten sam temat podjęty został przez wolontariuszy Fundacji oraz zaproszonych gości (studentów UMK, członków duszpasterstwa akademickiego „Studnia” oraz sympatyków Fundacji – o. Rafała Huzarskiego i Emmanuela Lajusa, przy udziale dr Joanny Bielskiej-Krawczyk oraz dr Anny Żurawskiej). Debata pod nazwą Forum Młodych Humanistów (przygotowana przez Wojtka, Oliwię i Gabrysię) była też formą zwrócenia uwagi na fakt, że powinniśmy wrócić do stawiania ważnych pytań i odejść od korporacyjnego wyścigu szczurów, w który zamieniły się konferencje naukowe (stąd towarzyszące jej hasło: „Szukajmy prawdy – nie punktów”). Dyskusja była ożywiona. Okazało się podczas naszej rozmowy jednak, że duchowe oddziaływanie sztuki na młodych ludzi maleje w stosunku do oddziaływania nań produkcji popkulturowych, co stanowi swoiste potwierdzenie słów prof. Wojciecha Burszty, które padły z jego strony w udzielonym nam niedawno wywiadzie, mającym ukazać się w książce zatytułowanej Wiara w czasach niewiary.

DSC_0047(1)DSC_0054

 

 

 

 

 

 

 

 

Tego samego dnia trójka naszych wolontariuszy (Oliwia, Paweł i Mateusz) odwiedziła także radio i wzięła udział w audycji „Którędy droga?” poświęconej działaniom naszej Fundacji.  Dzień wcześniej wywiadu dotyczącego naszych projektów udzieliła także Radiu PiK Joanna.

DSC_0501

III Tydzień Refleksji stał się też finałem działań formacyjnych Fundacji dotyczących pierwszej ekipy wolontariuszy. Większość z nich, wykonując samodzielne projekty, wykazała się również pewnego rodzaju umiejętnościami organizacyjnymi i niejaką samodzielnością na niwie animowania życia kulturalnego, uzyskując dzięki temu tytuł animatora Fundacji PWK.

 

Czwartek był dniem, w którym członkowie Fundacji Pionowy Wymiar Kultury mieli szansę nauczyć się ręcznego robienia książki podczas warsztatów zatytułowanych „Książka z (moją) duszą”. Zdolność do ręcznego wykonania takiego przedmiotu jak książka stwarza szczególną możliwość do wyrażenia w ten sposób własnej duszy, własnej osobowości. Warsztaty te korespondowały także z faktem ukazania się pierwszego albumu fotograficzno-lirycznego przygotowanego i redagowanego przez wolontariuszy Fundacji. Jest on formą refleksji nad duchem miasta, w którym żyjemy („Toruń – duch miasta”, pod red. M. Napiórkowskiego i W. Jasińskiego).

DSC_0106(1)DSC_0068DSC_0007(1)

 

 

 

 

 

DSC_0110

Piątek w całości poświęcony został obecności pierwiastka duchowego w sztuce –  a ściślej rzecz biorąc wszystkie jego wydarzenia związane były z wystawą „Twarze Ojców Pustyni”. Obrazy stworzone przez Tomasza Jastrzębskiego (brata Mikołaja, OSB) przywiezione zostały przez nas z Tyńca i Bydgoszczy (część z nich bowiem znajduje się już w rękach prywatnych). Przedstawiają wyimaginowane portrety ojców pustyni egipskiej, ukazane w synkretycznej konwencji, będącej wypadkową wpływów ikony oraz portretu fotograficznego.

DSC_0156DSC_0165

 

 

 

 

 

Wystawie tej towarzyszyła niewielka ekspozycja fotograficzna ukazująca „Twarze dzieci miasta” (przygotowana przez Edytę i Agnieszkę). Nawiązuje ona do wystawy malarskiej poprzez występującą w niej kategorię twarzy oraz antynomicznie poprzez kategorie: ojcowie – dzieci; pustynia – miasto. Jej zadaniem było skłonienie nas do refleksji nad tym, co mówią nasze twarze o nas jako ludziach współczesnych i czy człowiek współczesny, mieszkający w mieście, ukształtowany przez miasto, może znaleźć wspólny język z ojcami pustyni, stojącymi u początków kultury, której spadkobiercami jesteśmy.

DSC_0168Ta mała wystawka była też formą podsumowania naszych śródrocznych refleksji spisanych w ramach naszej internetowej antologii, a poświęconych twarzy i masce. Dlatego młodzież ustawiła obok antyram także stoik z wykonanymi przez siebie podczas warsztatów maskami.

 

 

 

 

Następnie przeszliśmy do sali obok, w której przygotowaliśmy wystawę „Twarze Ojców Pustyni”

DSC_0180DSC_0195

 

DSC_0196DSC_0201

Wernisaż wystawy „Twarze Ojców Pustyni” był z góry zaplanowany jako stroniący od „targowiska próżności”, jakim zwykle są wernisaże. Nie było w nim miejsca na pychę. Wyeksponowani zostali wyłącznie bohaterowie tych obrazów a ich specyfika zadecydowała o charakterze bardzo skromnego, ascetycznego poczęstunku oraz przebiegu wernisażu. Członkowie Fundacji (Ania, Asia, Gabrysia, Jędrek, Paweł i Wojtek), siedząc na ziemi po środku sali wystawowej, opowiadali o ojcach pustyni egipskiej i źródłach ich myśli, ale też o konsekwencjach ich działań w postaci pojawienia się ruchu monastycznego, ukształtowania się w literaturze i sztuce toposu pustelnika i mnicha, wreszcie o obecności tych wątków w różnych kulturach i w kulturze współczesnej. Na zakończenie uczestnicy tego wernisażu mieli szansę wysłuchać rozmowy dotyczącej ojców pustyni między Joanną a prof. Ewą Wipszycką (specjalizującą się w badaniach nad tym tematem).

DSC_0280DSC_0270

 

 

 

 

 

Tydzień Refleksji zakończył pokaz (sprowadzonego przez Pawła) filmu dokumentalnego (opartego na materiałach archiwalnych, nakręconych przez Beksińskich). Film nosi tytuł „Z wnętrza” i poświęcony jest życiu Zdzisława Beksińskiego i jego rodziny. Po filmie spotkaliśmy się także z jego montażystami (Tomaszem Szwanem i Cezarym Grzesiukiem). Nadzieja na to jednak, że zrozumiemy dzięki temu filmowi wnętrze artysty, jakim był malarz Zdzisław Beksiński, została zawiedziona. Poczucie nieprzystawania do siebie jego pełnych tajemnicy obrazów i banału jego codziennego życia oraz rażącej trywialności zachowań po tym filmie wręcz rośnie. Pojawia się w nas obawa, że może pasują do Beksińskiego słowa, które niegdyś skierował pod adresem Andy Warhola Truman Capote: „Sfinks bez tajemnicy”. Sprawa na tyle nas intryguje, że będziemy chcieli przyjrzeć się wypowiedziom artystycznym Beksińskiego w formie analitycznej. I zrobimy to najprawdopodobniej już niedługo – zwłaszcza, że casus Beksińskiego uznać należy za pewien fenomen, objaw ducha naszych czasów.

DSC_0289

Pytanie o duchowy wymiar sztuki sprowokowane zostało przez słowa z „Listu do Artystów” Jana Pawła II: „Istnieje duchowość służby artystycznej”. Powodem podjęcia tego tematu są też przemiany zachodzące w kulturze współczesnej, a prowadzące do powstania tzw. Nowej Duchowości. Na jej terenie sztuka zaczyna pełnić rolę „świeckiej religii”, jak to przed laty określił Henryk Kiereś. Zjawisko to wymaga szczególnie ostrożnej i pogłębionej refleksji. Być może okazją do tego, by powrócić do pewnych pytań o sztukę będzie kolejny Tydzień Refleksji, który poświęcimy właśnie duchowej specyfice naszych czasów – a ściślej rzecz biorąc sekularyzacji i post-sekularyzmowi.

 

TWARZE OJCÓW PUSTYNI n

                         

 

 

 

 

 

                                       

 

                                    III Tydzień Refleksji nad Kulturą Duchową

                                                            (24-29 kwietnia 2017)

Akcje kilkudniowe

 24-26.04 – Sztuka inspirowana duchowością religijną (sypanie mandali)prof. dr hab. Ewa Pełka, CSW

24-29.04 Poetycki Bulwar Sztuki teksty poetyckie wyświetlane na zewnętrznej ścianie budynku CSW (w godzinach wieczornych; od strony tzw. Bulwaru Sztuki)

Imprezy

24.04 (poniedziałek) – Improwizacja – duch przygody i przygoda ducha (warsztaty improwizacji dla wszystkich), CSW, godz. 16.30 (prowadzenie: m.in. wolontariusze PWK; wprowadzenie: Jędrzej Chudzik)

25.04 (wtorek)debata z udziałem Krzysztofa Zanussiego i prof. dr. hab. Wojciecha Kudyby: Czy artysta ma duszę? O duchowym wymiarze sztuki, CSW (sala kinowa, godz. 18.00; prowadzenie: dr Joanna Bielska-Krawczyk i dr Anna Żurawska)

26.04 (środa)Forum Młodych Humanistów (temat: Duchowy wymiar sztuki), CSW (Czytelnia, godz. 12.00-13.30; organizacja: Jasiński Wojtek, Orenkiewicz Oliwia,  Ziółkowska Gabriela)

26.04 (środa)Finał sypania mandali: Sztuka inspirowana duchowością prof. Ewa Pełka, CSW, (sala na parterze, za barem; godz. 14.00; organizacja: Iga Święcicka; kurator: Paulina Kuhn)

26.04 (środa)Audycja radiowa „Którędy droga?” z udziałem członków PWK (Radio Sfera, prowadzenie: o. Rafał Huzarski, godz. 19.00)

27.04 (czwartek)Książka z (moją) duszą warsztaty książki ręcznie robionej, CSW (Czytelnia, godz. 12.30-14.00; prowadzenie dr Anna Kompanowska i Iwona Jablonska)

28.04 (piątek) – Wernisaż wystawy fotograficznej: Twarze dzieci miasta *, Dom Muz, ul. Podmurna, godz. 17.00 (kuratorki: Agnieszka Targońska i Edyta Lizak)

28.04 (piątek) – Wernisaż wystawy malarskiej: Twarze Ojców Pustyni, Dom Muz, ul. Podmurna, godz. 17.20 (kuratorka Joanna Bielska-Krawczyk)

28.04 (piątek)Co wiemy o życiu pustelników na Pustyni Egipskiej? spotkanie z prof. dr hab. Ewą Wipszycką, Dom Muz, ul. Podmurna, godz. 18.00 (prowadzenie: dr Joanna Bielska-Krawczyk)

29.04 (sobota)„Z wnętrza” –  pokaz filmu na podstawie materiałów nakręconych przez Beksińskich oraz spotkanie z autorami projektu – Tomaszem Szwanem i Cezarym Grzesiukiem; prowadzenie: dr Radosław Osiński i Paweł Kamiński), CSW (sala kinowa, godz. 18.00)


 

 DSC_0286

 

 

 

 

DSC_0160(1)

* projektem związanym z (realizowanymi w ramach III Tygodnia Refleksji nad Kulturą Duchową) wystawami dotyczącymi  „Twarzy…” jest także rozpisany wspólnie z Civitas Christiana konkurs „Twarze dzieci miasta” (14.03-30.05)